Het stresssysteem

Stress, depressie, burnout en PTSS begrijpen.

HIGH LIGHTS:

- 25% van de mensen is genetisch vatbaarder voor stress
- Langdurige vrijmaking van het stresshormoon cortisol veroorzaakt een degenererende hypocampus (en nog wat meer)
- Burn-out is de Engelse vertaling van "opgebrand" of "overspannen" en wordt in Nederland voornamelijk gebruikt voor ernstige werkgerelateerde overspannenheid
- Je hypocampus kan weer herstellen
- 'Positieve stress/te hard werken geeft burn-out'
- 'Negatieve stress geeft depressie'
- Psychiater Jim van Os: "In zijn algemeenheid zijn behandelingen gericht op de onderdrukking van symptomen, niet op het leren omgaan met de eigen kwetsbaarheid"
- Psychiater Bram Bakker: "De vooruitgang die de psychiatrie kan boeken is eerst en vooral gelegen in het beïnvloeden van de omstandigheden waarin mensen psychische klachten ontwikkelen."


Direct naar:
• De betrokken (hersen)delen en organen
• De "stress-as" en zijn samenhang
• De meest betrokken hormonen en hun functies/effecten
• De regelsystemen
• Mogelijke oorzaken
• Samenhang psyche - fysiek (Wat zit er "tussen de oren")
• Waar wringt de schoen
• De Holmes en Rahe stress-schaal
• PTSS, wat de clou hiervan is en vergelijkbare problemen
• Kun je iets doen om depressie te voorkomen
• Kun je iets doen om burnout te voorkomen
• Stress en allergie
• Waarom de één wel en de ánder niet
• Samenhang met voeding
• Samenvatting


Inleiding

Hier willen we proberen het stresssysteem stap voor stap wat te verduidelijken en waar mogelijk de verbanden met voeding aan geven.
Onbekend is bij hoeveel mensen voeding een negatieve invloed heeft op het stresssysteem. Vooral biogene aminen kunnen hierbij een rol spelen.

Op het internet is veel te vinden over stress, depressie, burnout enz. Zowel op psychisch als op fysiek gebied. Toch moet je veel zoeken en puzzelen om al die informatie tot één geheel samen te voegen en zo een overzicht te krijgen.
Vooral voor mensen met burnout en depressie kan inzicht in hun ziekteprocessen soms bijdragen aan herstel. Wat artsen je meestal niet zo duidelijk vertellen is dat het ontstaan van burnout en depressie vaak door stress ontstaat. Dit is een bekend mechanisme en vaak kun je er ook wat aan doen.
Begrijpen hoe dit in elkaar zit kan je helpen jezelf te veranderen, of zijn minst beïnvloeden hoe je met bepaalde dingen in het leven om gaat.
Een tweede reden waarom het goed is om zelf ook wat inzicht te hebben ligt in het feit dat huisartsen bij depressies blijkbaar vaak blind op buikgevoel vertrouwen. Niet altijd terecht volgens dit artikel: Huisartsen vertrouwen blind op buikgevoel bij depressies.
Doe hier zelf de depressie test volgens officiële richtlijnen: HADS-Zelftest
of de depressieschaal van Beck: Beck Depressie Zelftest.

Nog steeds zal ook dit overzicht niet volledig zijn want het systeem is vele, vele malen complexer dan hier weergegeven, maar hopelijk wel voldoende om enkele grote lijn te begrijpen.
We hebben het dan over het limbisch systeem. Het limbisch systeem (Latijn limbus = rand of zoom) is een groep structuren in de grote hersenen die betrokken zijn bij emotie, motivatie, genot en het emotioneel geheugen. Het is (evolutionair gezien) een van de oudste delen van de hersenen maar bevat ook enkele nieuwere structuren.



Brain anatomy

De betrokken (hersen)delen en organen

De belangrijkste betrokken (hersen)delen en organen (heel beknopt):
Thalamus: Hier wordt de informatiestroom tussen het perifere zenuwstelsel en de hogere lagen van de hersenen gecoördineerd.
Amygdala: (We hebben er twee) leggen o.a. verbanden tussen informatie die van verschillende zintuigen afkomstig is en koppelt deze aan emoties. vooral angst en agressie, genot en sociale aspecten en herinneringen met een negatieve emotie.
Hypothalamus: Betrokken bij allerlei functies in ons lichaam, zoals de hormoonbalans, het autonome zenuwstelsel, eetgedrag, temperatuur regulatie, emoties, slaapritme, concentratie en geheugen, het verwerken van prikkels uit de omgeving en stemming. De hypothalamus regelt de drie kerngedragingen:
1. Bij dreiging: vechten of vluchten.
2. Voedingsgedrag: te veel of te weinig eetlust.
3. Voortplantingsgedrag: laag of juist hoog libido.
Hypofyse: Reguleert de activiteiten van allerlei andere endocriene klieren en hormoonproducerende cellen. O.a. ook de schildklier via TSH (thyroïdstimulerend hormoon).
Bijnieren: (Liggen als kapjes op de nieren.) Scheidt de belangrijke corticosteroïden cortisol en aldosteron af en kleine hoeveelheden van het mannelijk geslachtshormoon. Het bijniermerg maakt adrenaline en noradrenaline aan.
Hippocampus: Speelt een grote rol bij het leren en transitie van het korte- naar het langetermijngeheugen. Het is een soort sorteerplaats voor het geheugen waar belangrijke gebeurtenissen geselecteerd worden om bewaard te worden. Ook is de hippocampus betrokken bij het herkennen van nieuwe dingen en bij ruimtelijke verhoudingen en direct betrokken bij stressregulatie.
Verder is de hippocampus één van op zijn minst twee delen in de hersenen waar steeds nieuwe zenuwcellen bijkomen (neurogenese).
Thymus: (Ligt hoog in de borst tussen de longen.) Speelt een belangrijke rol in het afweersysteem.

inhoud

De "stress-as" en zijn samenhang

De stress-as bestaat uit een aantal nauw met elkaar verbonden organen; vooral de hypothalamus, hypofyse en bijnieren. In figuur 2 zien we deze organen en een deel van de onderlinge samenhang. Te zien is dat een stressrespons signaal als het ware langs een as (vandaar de naam: stress-as) van het ene naar het andere hersendeel acties oproept. Verderop zullen we zien dat de acties uit meerder onderdelen bestaan en dat er terugkoppelingen zijn welke ten doel hebben de reacties van de verschillende organen te reguleren.

Het begint bij signalen van de zintuigen die via de thalamus bij de amygdala binnenkomen en indien nodig a.h.w. alarm slaan en zo de hypothalamus stimuleren tot de aanmaak van CRH (corticotropin releasing hormon), het hormoon dat op zijn beurt de hypofyse prikkelt tot afgifte van ACTH (adrenocorticotroop hormoon), wat vervolgens de bijnieren aanzet tot het vormen van o.a. de stresshormonen adrenaline, noradrenaline en cortisol.

stress-as

Figuur 2. Stress-as

inhoud

De meest betrokken hormonen en hun functies/effecten

We zullen nu kijken naar de verschillende hormonen (boodschapperstoffen), welke er worden vrijgemaakt.
Via de thalamus komen zintuiglijke signalen binnen in de amygdala (fig. 3). Hier worden die signalen gekoppeld aan emoties. In feite is de amygdala de "CEO" (hoogste baas) van de emoties. Als de aan de input gekoppelde emotie heftig is betekent dit dat er een stress signaal naar de hypothalamus wordt gestuurd. Deze maakt oa. vasopressine, oxitocine en CRH aan.
Vasopressine heeft een vaatvernauwende en vochtregulerende werking. Oxytocine remt de activiteit in het rechter deel van de amygdala, een deel van de hersenen dat betrokken is bij emotionele reacties.
Geconfronteerd met angstige en boze gezichten veroorzaakt oxytocine een zwakkere amygdala-reactie, wat een positieve sociale interactie ten goede komt. Bij hogere niveaus is er sprake van een hogere weerbaarheid tegen stress en verslaving en komt het lichaam sneller tot rust. Angst wordt makkelijker onderdrukt.

BOX 1: Oxytocine

Het hormoon oxytocine staat al lang bekend als een hormoon dat de liefde, sociale verbondenheid en het welbevinden bevordert. Maar uit nieuw onderzoek blijkt dat het hormoon ook emotionele pijn kan veroorzaken. Het lijkt erop dat oxytocine de reden is dat stressvolle sociale situaties nog lang na de gebeurtenis terugkomen en tot angst en spanning in de toekomst leiden. Het hormoon versterkt het sociale geheugen in een specifieke regio van de hersenen. Bij een negatieve ervaring activeert het hormoon een hersengebied dat de herinnering versterkt. Daarnaast versterkt oxytocine de vatbaarheid voor angst en spanning.

Bron: AD; Knuffelhormoon heeft twee gezichten:

Bij actieve stress stimuleert CRH het bijniermerg tot de aanmaak van adrenaline en noradenaline, welke zorgen voor de bekende "vecht of vlucht" reactie. Als er acute dreiging is beïnvloed de hypothalamus met zijn CRH het bijnierschors tot het aanmaken van extra cortisol.
Als er echter een voortdurende en langdurige, min of meer passieve dreiging is (zoals voortdurende werkstress etc.) wordt er ook extra CRH aangemaakt en daardoor zal ook de hypofyse zijn signalen gaan afgeven: zowel naar het merg van de bijnieren, als ACTH naar het schors van de bijnieren.

Het bijnierschors maakt DHEA en cortisol aan, terwijl het bijniermerg adrenaline en noradrenaline afscheidt.
DHEA wordt ook wel het anti-stresshormoon genoemd vanwege de bewezen positieve werking op het humeur en bij depressiviteit. De werkingswijze is echter onduidelijk.
DHEA is een natuurlijke voorloper van androsteendion, dat verder omgezet kan worden in het androgeen testosteron en de oestrogenen estron en estradiol. Op leeftijden tussen de 20 en 30 jaar wordt bij de mens DHEA in grote hoeveelheden door de bijnieren aangemaakt en neemt daarna echter gestadig in hoeveelheid af.
Cortisol wordt, samen met melatonine, onder invloed van licht aangemaakt. Deze stijging van de cortisol spiegel zorgt voor energie en alertheid.
Cortisol zorgt ervoor dat bepaalde eiwitten in spieren worden afgebroken waarbij aminozuren vrijkomen. Hiervan kan glucose (energie) worden gemaakt. Deze energie wordt gebruikt om het lichaam weer terug in evenwicht te brengen; de op het moment van stress vrijkomende adrenaline en noradrenaline maakt het lichaam alerter en klaar om te vechten of vluchten. Cortisol zorgt ervoor dat dit verlies van energie weer wordt gecompenseerd.

Een hoog cortisolniveau door bv. zorgen zorgt o.a. ook voor een hongergevoel en draagt op deze manier soms bij aan overgewicht
Het cortisol onderdrukt ook het imuunsysteem.
Verschil met melatonine is dat cortisol ook wordt vrijgemaakt onder invloed van kunstlicht. Omdat wij met kunstlicht onze dag verlengen, wordt dus ook de periode dat we cortisol aanmaken verlengd. Verderop zullen we zien dat een overmaat aan cortisol niet gunstig is voor herstel van bepaalde hersendelen.

Waarom voelen depressieve mensen zich 's ochtends het slechts en verbetert dit vaak in de loop van de dag?
Het antwoord ligt in de samenhang tussen melatonine en serotonine: 's Nachts maakt het lichaam de benodigde melatonine, het slaaphormoon, aan uit serotonine. Hierdoor daalt in de loop van de nacht het serotonineniveau en voelt men zich weer slechter. Als dan in de loop van de ochtend de aanmaak van melatonine niet meer nodig is, kan het serotonine niveau weer stijgen en verbetert de stemming weer enigszinds.

flow stress hormonen

Figuur 3: Hormonen (grijze vlakjes) van de stress-as

inhoud

De regelsystemen

In figuur 4 kan men zien dat het systeem een aantal terugkoppelingen heeft.
Terugkoppelingen dienen bijna altijd om een systeem te stabiliseren.

BOX 2: CORTISOLREGELING

De cortisol die bij stress vrijkomt uit de bijnierschors van de HPA-as remt zijn eigen aanmaak door een negatieve feedbackloop binnen deze zelfde HPA-as. Zou dit niet gebeuren dan zou het cortisol niveau te hoog worden. Deze beteugeling van het systeem werkt als volgt: als de glucocorticoid receptoren (=cortisol) (GRs) in de hypocampus door cortisol gestimuleerd worden remt de hypocampus de vrijmaking van corticotropin-releasing hormone (CRH) in de hypothalamus en daarmee uiteindelijk ook de cortisol productie in de bijnier.

Eén van de problemen is dat de receptoren, welke het teruggekoppelde signaal moeten doorgeven aan het betreffende orgaan, door langdurige inwerking van cortisol ongevoeliger worden voor de hormonale terugkoppeling waardoor het systeem instabieler wordt.
Hier hebben we dus al op ten minste vijf plaatsen (zie de rode halve maantjes in figuur 4) een eerste effect dat kan optreden na langdurige stress.

Maar het gaat verder: Niet alleen worden receptoren ongevoeliger en daarmee minder effectief, maar vooral het cortisol is bij langdurig hoge niveaus ook erg schadelijk voor andere delen van de hersenen. Vooral de hypocampus heeft hier van te lijden.

Het is namelijk zo dat er in diezelfde hippocampus een klein gebiedje ligt waar nieuwe hersencellen gevormd kunnen worden (nieuwe neuronen (BrainFacts.org)). Het mechanisme van celherstelling noemt men neurogenese (Wiki Nl.)
Probleem opgelost zou je denken? De cellen die kapot gaan, kunnen dan gewoon bijgemaakt worden.
Helaas is dit niet het geval. De vorming van nieuwe hersencellen is afhankelijk van ‘groeistoffen’. De cortisol die bij acute stress vrijkomt, verhindert de werking van deze ‘groeistoffen’ waardoor er minder nieuwe cellen ontstaan. Vorming van nieuwe hersencellen
Bij langdurige stress kunnen de cellen die wél gevormd zijn, weer kapot gaan. Kortom, er zijn dus geen nieuwe cellen beschikbaar om de beschadigde cellen te vervangen. De hypocampus zal daardoor minder regenereren, kleiner worden en dus minder goed gaan functioneren.
Omdat de hypocampus ook een belangrijke rol vervult bij de geheugen functie, wordt ook het geheugen aanzienlijk slechter (BOX 3).


BOX 3: OPSLAG EN OPHALEN VAN INFORMATIE

Onderzoek bij mensen heeft aangetoond dat de hippocampus vooral betrokken is bij het opslaan van nieuwe herinneringen die betrekking hebben op bepaalde feiten of gebeurtenissen. Dit wordt ook wel expliciet of declaratief geheugen genoemd. Daarbij lijkt vooral de context van deze gebeurtenissen van belang te zijn, zoals bij gebeurtenissen die zich in iemands persoonlijk leven hebben voorgedaan. Prikkels die interessant of belangrijk bevonden worden, zullen worden opgeslagen in de cortex (het langetermijngeheugen). Dit proces, ook wel consolidatie genoemd, kan soms wel een aantal weken, of langer in beslag nemen. Het is nog onduidelijk in hoeverre de hippocampus een rol speelt bij het bewaren/ophalen van oude herinneringen. Wél bestaat het vermoeden dat de hippocampus betrokken is bij ophalen van herinneringen die nog relatief vers in het geheugen liggen. Ook is het onduidelijk wat precies de rol van de hippocampus is bij het versterken van neurale verbindingen. Mogelijk is hier sprake van diverse langetermijnpotentiatieprocessen, zowel binnen circuits van de hippocampus zelf als tussen neuronen in de hippocampus en neuronen in aangrenzende gebieden van de mediale temporale schors. Ook neurotransmitters zoals acetylcholine en noradrenaline spelen hierbij een rol.


Ook de thymus degenereert. Hierdoor wordt eveneens de onderdrukking van het imuunsysteem door de cortisol onvoldoende geactiveerd.
Als klap op de vuurpijl raakt bovendien de bijnier uitgeput, waardoor het cortisol, dat nodig is voor de primaire stressrespons, nog onvoldoende wordt aangemaakt.

cortisol terugkoppelingen

FIGUUR 4. Terugkoppelingen (gestippelde rode lijnen) van de regelsystemen

Als we dan de balans opmaken zijn de regelsystemen van de amygdala, hypothalamus, hypofyse, bijnier en hypocampus ernstig ontregeld en de hypocampus en thymus zijn gedegenereerd
Voorwaar geen kleinigheid om te herstellen. Prof. René Kahn in een uitzending van Pauw en Witteman in dec. 2007: " Wat we nu weten is dat therapie, medicatie en ook electro convulsie therapie (ECT) alle drie hetzelfde doen: ze geven de hersenen, vooral de hypocampus, de gelegenheid te herstellen."
Vooral voor mildere depressies geldt dat therapie kan helpen omdat je uitspreken, praten, je kan helpen je probleem te verwerken en zo je stressniveau te verlagen en daarmee tot herstel te komen.


BOX 4: HERSTELLEN

Volledig herstellen kan lang duren. Het is logisch dat iets dat maanden tot jaren heeft geduurd om in verval te raken, dat dat ook een flinke tijd nodig heeft om volledig te herstellen. Dit kan soms wel jaren duren. Het kan ook gepaard gaan met allerlei gevoeligheden, emotionele stoornissen enz. Dus ook de weg naar herstel kan tot klachten leiden. Laten we, om dat te begrijpen, eens in fig. 4 naar de terugkoppelingen kijken. We zien dat elk orgaan weer zijn eigen terugkoppelingen genereert om zichzelf af te remmen en zo het systeem stabiel te houden. We hebben al genoemd dat zowel de receptoren als de organen zelf flink in effectiviteit kunnen afnemen (degenereren): de organen maken minder hormonen vrij en gelijktijdig zijn de terugkoppelreceptoren ongevoeliger geworden. Op zich een nieuwe balans in het regelsysteem. Wat nu echter als de organen eerder herstellen dan de receptoren. Dan komt de productie van hormonen weer op gang, zonder dat die door de terugkoppelsignalen weer afgeremd worden. Je wordt dus weer overstuurd, met alle negatieve gevolgen van dien en dit alles ondanks het feit dat je in de herstelfase zit. Als je dit niet weet, zou je er knap moedeloos van kunnen worden.


Medicatie: Lang heeft men gedacht dat een te kort aan serotonine aan de basis van de oorzaak van een depressie lag. Daar is men nu echter van af.
Twee effecten spelen een rol: Stimulatie van neurogense door antidepressiva en SSRI's verhogen je serononine aanwezigheid in de synaptische spleet en verbeteren daarmee je stemming. Door die verbeterde stemming gaat je cortisol niveau omlaag en dat geeft je hypocampus dan weer gelegenheid te herstellen. Aan de basis van herstel ligt dus, behalve de stimulatie van de neurogense, ook het stemmingsverbetend effect van SSRI's. Dat zou ook kunnen verklaren waarom placebo's net zo goed kunnen werken. Als je maar denkt dat het beter zal gaan en hierdoor je stemming verbetert, gaat het ook inderdaad beter.

Tegenwoordig worden antidepressiva echter te pas en te onpas voorgeschreven, althans volgens dit artikel: Antidepressants Not Just for Depression Any More . Antidepressiva voorschrijven voor klachten waarvoor de middelen niet getest zijn! Dat stemt op zijn minst tot nadenken.

Onderzoekers hebben ontdekt hoe antidepressiva het brein stimuleren om iemands stemming te verbeteren.



Zembla's kritische video over het voorschrijven van anti-depressiva

Lang was het onduidelijk waarom antidepressiva (SSRI's) de klachten eerst verergeren voordat ze gaan werken. Nieuw onderzoek (2014) laat zien dat het effect van SSRI's bestaat uit twee componenten. Een snelle verhoging van het serotonine niveau, maar een tijdelijke onderdrukking van de glutamaat component. Bron: (PsychCentral)
Langzaam ophogen (insluipen) van de SSRI's zou dit probleem misschien wat kleiner kunnen maken. Het zal echter nog wel even duren voordat dit in de protocols bij de artsen verwerkt is.

Niet alleen cortisol, ook Langdurig gebruik van antidepressiva zelf leidt eveneens tot een schrompeling van de hippocampus! In elk geval bij ouderen: Antidepressants Linked to Brain Lesions in Elderly en Late-Life Depression, Antidepressant Use, and Decreased Brain Size Linked.
Mogelijk gaat het hier dan om de SSRI's, welke niet bijdrage aan de neurogenese, zoals Prozac.

ECT (BOX 5) tenslotte kan helpen om uit een zeer ernstige psychotische depressie te komen doordat ECT blijkbaar je geheugen kan wissen en zo o.a. nare herinneringen laten verdwijnen.

BOX 5: Electro Convulsie Therapie

De techniek, genaamd electroconvulsietherapie (ECT) of elektroshocktherapie, induceert aanvallen door middel van elektroden die op de hoofdhuid zijn aangebracht, een kleine stroom door de hersenen te sturen. Ondanks de soms negatieve reputatie is ECT een effectieve laatste redmiddel als behandeling van ernstige depressies en wordt vandaag de dag gebruikt in combinatie met anesthesie en spierverslappers.

Of, zoals prof. Kahn het in dec. 2007 verwoord:" Ze doen allemaal dit en dat weten we pas een paar jaar, dat die cellen zich weer sneller gaan vernieuwen"

Een oplossing voor de klachten zoals depressie en burnout moet dan ook gevonden worden in het geven van "rust" aan het systeem, zodat het zich kan herstellen. Therapie, medicatie (en in zeer uitzonderlijke gevallen zelfs ECT) kan hierbij nodig zijn.

Allemaal gemakkelijker gezegd dan gedaan. Je voelt je immers zo slecht, dat je je nauwelijks kunt voorstellen dat je nog kunt herstellen. Als je echter weet wat de oorzaak is en dat er mogelijkheden zijn, is dat misschien het eerste lichtpuntje op weg naar herstel.

inhoud

Mogelijke oorzaken

Oorzaken van depressie en burn-out kun je ruwweg in de volgende categorieën indelen:

1) Acuut psychisch trauma (bv. door het overlijden van een dierbare of een echtscheiding of andere ingrijpende gebeurtenis (depressie))
2) Langdurig belasting door stress van werk of privé situatie (depressie)
3) Weliswaar met plezier, maar toch te veel en te hard werken (burnout)
4) Oorlogs- of ander ernstig trauma (PTSS).
5) Recentelijk is daar bijgekomen dat ook een overactief immuunsysteem depressie in de hand kan werken. Dit blijkt uit het promotieonderzoek van Floor van Heesch: [Bron: Kennislink]
Niet zo vreemd overigens als je weet dat het psychische stresssysteem voor een groot deel gebruik maakt van dezelfde boodschapperstoffen als het fysieke stress_systeem.
6) April 2015: Angst en depressie komen blijkbaar echter niet allemaal voort uit de geest.
Er is nu overtuigend bewijs voor een link tussen darmbacteriën en de hersenfunctie. Probiotica moduleren informatieverwerking die nauw verband houden met angst en depressie en beïnvloeden de neuro-endocriene stressrespons. Een interessant recent onderzoek onderzocht de effecten van twee probiotica op de uitscheiding van het stresshormoon cortisol en emotionele verwerking bij gezonde vrijwilligers. Volledige vrije tekst: www.fedup.com.au

Erg kort door de bocht gesproken: Van langdurige negatieve stress kun je een depressie krijgen, van langdurige positieve stress een burnout.
Om te herstellen zijn er drie strategieën of combinaties hiervan:
1) De klachten op zijn beloop laten ("de tijd heelt alle wonden"). Gelukkig gaan de meeste (lichte) depressies nl. binnen een aantal maanden over. De helft van alle mensen met een depressie is binnen drie maanden hersteld, ook zonder een vorm van behandeling. Dit kan doordat de aanleiding van de klachten verdwijnt, of doordat mensen zelf manieren gevonden hebben om er overheen te komen. [Bron: Depressie.org]
2) Medicatie. vooral de antidepressiva (o.a. SSRI) kunnen er voor zorgen dat de stemming verbeterd en dat is een eerste stap naar herstel.
3) Therapie. Om het toenemende gebruik aan antidepressiva een halt toe te roepen lijken de protocollen van huisartsen te worden aangepast en men meer zal gaan inzetten op therapie.


Mogelijke relatie met de schildklier? I en Mogelijke relatie met de schildklier? II
Depressies gaan meestal, maar blijkbaar toch niet altijd, weer 'over. Toch houden veel mensen die ooit een depressie hebben gehad restverschijnselen over zoals bijvoorbeeld: moeheid, weinig energie, slecht slapen en lichte sombere klachten.

inhoud

Samenhang psyche - fysiek (Wat zit er "tussen de oren")

Veel sites geven uitstekende voorlichting over het verschijnsel "depressie en burnout". Het zwaartepunt van de voorlichting licht op het gebied van de psyche: oorzaak verloop enz. Niet omdat men de fysieke achtergrond niet kent, maar omdat de patiënt daar toch minder belangstelling voor heeft. Die heeft wel wat anders aan zijn hoofd dan de werking van neurotransmitters en hersendelen.
Toch ontstaat een deel van het psychisch lijden door fysiek disfunctioneren en kan inzicht in het systeem misschien net die impuls zijn om een impasse in de stemming te doorbreken. Immers het goede gevoel dat er "redding" mogelijk is is al een eerste verbeterstap.

inhoud

Waar wringt de schoen

Zoals eerder aangegeven is het een combinatie van meerdere plaatsen in het systeem waar het fout kan gaan en waarschijnlijk ook fout gaat. Je gaat immers niet zomaar "onderuit". Individuele verschillen tussen patiënten bepalen dan waar het zwaartepunt van de klachten komt te liggen. Bij sommige mensen gaat het nooit mis, terwijl het bij anderen herhaaldelijk mis kan gaan (BOX 6). Men zegt dan zo mooi: "Draagkracht en draaglast zijn uit balans."


BOX 6: DEPRESSIE OF BURNOUT

Normaal gesproken heeft cortisol via de terugkoppeling in het systeem (negatief feedbacksysteem) een remmende werking op de hypothalamus en de hypofyse en dus op de aanmaak van CRH en ACTH, wat weer leidt tot minder stresshormoonproductie. Soms is die remmende werking verminderd of helemaal weg doordat de cortisolreceptoren niet werken. Hierdoor ontstaat dan een verhoogd cortisolniveau in het bloed, wat aanleiding geeft tot depressieve symptomen. De remmende werking kan ook uitblijven als er te weinig cortisol geproduceerd wordt, wat leidt tot de zgn adrenalinecirkel, een vicieuze cirkel die het lichaam uitput. Immers de tot actie aanzettende voortdurende productie van adrenaline, noradrenaline en dopamine maakt het onmogelijk om nog tot rust te komen, wat op de lange duur leidt tot burnout of CVS (uitputting bijniermerg?, later eventueel ook nog gevolgd door uitputting bijnierschors?).


BOX 7 geeft een lijst met "life events", gebeurtenissen in het leven waarvan bekend is dat ze stress opleveren en een indicatie geven hoeveel stress zo'n gebeurtenis oplevert.
Wat opvalt is dat er aan de lage kant van de lijst allerlei gebeurtenissen staan, die je misschien niet zo snel zou herkennen als een gebeurtenis die stress oplevert. Bijv. "Met pensioen gaan". Velen kijken er naar uit, maar levert wel in eens 45 "straf"punten op. "Partner gaat werken of stopt met werken" levert je zo maar 26 "straf"punten op, terwijl je dit misschien wel heel fijn vindt. Of bijv. "Meer of minder vrije tijd" (19) en zelfs voor "vakantie" (13) krijg je nog "staf"punten. Geen wonder dat mensen hun stressoren vaak niet herkennen.

inhoud

Holmes en Rahe stress-schaal

BOX 7: HOLMES EN RAHE STRESS-SCHAAL:

Deze lijst geeft de mate aan waarin een gebeurtenis (life event) stress in je leven kan brengen.
Door de punten van de betreffende life events voor de laatste 12 tot 24 maanden op te tellen kun je een indicatie krijgen van de kans op een stress gerelateerde aandoening.
0-149 Punten: lage gevoeligheid voor stress gerelateerde aandoeningen.
150-299 Punten: middelmatige gevoeligheid voor stress gerelateerde aandoeningen.
300 En meer punten: hoge gevoeligheid voor stress gerelateerde aandoeningen.

Dood van een partner (100)
Echtscheiding (73)
Scheiding van tafel en bed (65)
Gevangenisstraf (63)
Persoonlijk letsel of ziekte (53)
Trouwen (50)
Ontslag (47)
Echtelijke verzoening (45)
Met pensioen gaan (45)
Ziekte in gezin of familie (44)
Zwangerschap (40)
Seksuele problemen (39)
Verandering van baan (39)
Financiële problemen (38)
Dood van een goede vriend (37)
Verandering in de functie (36)
Toenemende huwelijksproblemen (35)
Zware hypotheeklasten (31)
Afgewezen worden voor een lening (30)
toegenomen verantwoordelijkheid (29)
Kinderen verlaten het ouderlijk huis (29)
Problemen met schoonfamilie (29)
Er worden hoge eisen gesteld (28)
Partner gaat werken of stopt met werken (26)
Voor het eerst of het laatst naar school (26)
Wijzigingen van levensomstandigheden (25)
Verandering van persoonlijke gewoonten (24)
Onenigheid met de chef (23)
Wijziging van werktijden en/of arbeidsvoorwaarden (20)
Verhuizing (20)
Naar een andere school gaan (20)
Meer of minder vrije tijd (19)
Verandering van geloof (19)
Verandering van sociale activiteiten (18)
Kleine lening sluiten (17)
Veranderde slaapgewoonten (16)
Meer of minder familiebijeenkomsten (15)
Verandering in eetgewoonten/diëten (15)
Vakantie (13)
Kerstmis (12)
Kleine wetsovertreding (11)

Deze lijst zal duidelijk maken dat je vaak veel meer stress in je leven hebt dan je gedacht had. Vooral ook het feit dat positieve gebeurtenissen stress op kunnen leveren.

Bron: Wikipedia

inhoud

PTSS, wat de clou hiervan is en vergelijkbare problemen.

Door onderzoek van de problemen van terugkerende oorlogsveteranen begint men meer inzicht te krijgen in het mechanisme van de post traumatische stressstoornis (PTSS), waar veel oud-strijders blijkbaar mee te kampen hebben.
Het kan gebeuren dat door heftige stress, bv. in oorlogssituaties, die gebeurtenis zich zo vast in je (werk)geheugen zet, dat bepaalde triggers, die lijken op de gebeurtenissen die je PTSS hadden bezorgd, eenzelfde reactie uitlokken als tijdens die heftige gebeurtenis zelf (fig. 5).

Als er iets gebeurt, wat op zichzelf nauwelijks of zelfs helemaal niet bedreigend is, "kijkt" de amygdala (daar ligt immers het startpunt van de hormonale stressreactie) altijd eerst in het (werk)geheugen of er een opgeslagen bedreigende emotionele herinnering is en zorgt dan, zonder dat je daar invloed op uit kunt oefenen, voor een overeenkomstige reactie.


werkgeheugen met trauma

Figuur 5. De Amygdala zoeken eerst in het geheugen naar eerdere ervaringen


Zo kan het gebeuren dat als je een bepaald geluid hoort, dat bij de betrokken persoon een associatie op roept met bv. dat geweerschot uit die oorlogssituatie, je reageert zoals er tijdens dat stessvolle moment moest gebeuren. Die reactie kan variëren van angst, paniek, een goed heenkomen willen zoeken, enz. (dit levert dan die ogenschijnlijk onverklaarbare paniek- en fobische reacties op).
Nu lijkt het er op dat dit mechanisme, al mag je dit dan van de DSM-V geen PTSS noemen (Ongeacht de trigger benadrukt de DSM-V dat "er sprake moet zijn van een klinisch significante lijdensdruk - dus ernstig lijden - of beperking in de sociale interacties van de betrokkene om een PTSS-classificatie toe te kennen") ook bij andere, voor de persoon ernstige gebeurtenis, kan optreden.
Op dit moment is "EMDR" als behandeling een veelgebruikte aanpak.
Een volgende behandelmethode is echter onderweg: "DecNef therapy"

Op 23 september 2014 promoveerde Julia Diehle op het onderwerp: "Effectieve therapie voor getraumatiseerde kinderen". Uit haar proefschrift blijkt dat Trauma-focused Cognitive Behavioral Therapy (TF-CBT) en Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) beiden effectief en efficiënt zijn

Hier volgen enkele download links met checklist voor kinderen. Het zal duidelijk zijn dat dit alleen ter illustratie is en dat een diagnose stellen het domein van de psychiater is.
Checklist PTSS voor jongeren 8 - 18 jaar
Checklist PTSS voor verschillende kinderleeftijden
Checklist PTSS algemeen

inhoud

Kun je iets doen om depressie te voorkomen

In theorie ja beslist, maar in de praktijk zal het niet gemakkelijk zijn. Men is immers wie men is en dat veranderen is lastig.
Soms zal men over iets heen moeten stappen waar men eigenlijk helemaal niet overheen wil stappen. Of omdat men het niet kwijt wil, of omdat de confrontatie te pijnlijk is.
Ook kan er sprake zijn van een heftig trauma.
Soms ook is het moeilijk om de bewuste oorzaak of aanleiding te vinden. Hulp kan dan welkom zijn.
Kennis is echter macht. Zorg dat je het systeem een beetje begrijpt, dan wordt het nemen van maatregelen gemakkelijker.

We krijgen zoveel goedbedoelde aanbevelingen. Die allemaal opvolgen zou alleen al een dagvulling zijn. Het helpt dus als je begrijpt hoe je zelf in elkaar zit en waar je eventuele zwakke plekken liggen. Je kunt dan gericht je prioriteiten stellen. Je leert dan de waarschuwingssignalen van je lichaam herkennen, want die zijn er wel degelijk en kunt proberen tijdig de bakens te verzetten.
Leer in elk geval wat automatisch negatieve gedachten zijn (BOX 8) en waarom die aan je incasseringsvermogen knabbelen.


BOX 8: AUTOMATISCH NEGATIEVE GEDACHTEN

Automatische gedachten zijn gedachten, beelden of herinneringen die spontaan opkomen. Ze doen zich continu voor en zijn heel normaal, maar wanneer je angstig of depressief bent, kunnen bepaalde automatische gedachten verdraaid raken. Ze zorgen er voor dat je je overstuur voelt. Eerste stap is dan ook die automatisch negatieve gedachten te leren herkennen. Enkele voorbeelden: je kunt niet rondkomen en je hoort de brievenbus. 'n Automatisch negatieve gedachte kan dan zijn dat je denkt: "verdorie, al weer een rekening". Of: Op de TV hoor je veel over werkeloosheid en je denkt dan: "Ik zal ook wel werkeloos worden, ze hebben het over mij". Uit: "Beating de Blues" een zeer effectieve on-line antidepressie training (alleen toegankelijk via een doorverwijzing).
Omdat het goed begrijpen van dit mechanisme belangrijk is hier een uitgebreidere uitleg van die automatisch negatieve gedachten: "Burn-out en gedachtenmanagement I" en
"Burn-out en gedachtenmanagement II"


Het vermijden van deze automatisch negatieve gedachten is een stap in de goede richting. Door afleiding van je problemen te zoeken verminderen je automatisch negatieve gedachte. Vooral lichamelijk intensieve arbeid (sporten) kan je hierbij helpen, maar net zo goed als vissen, lezen, 'n terrasje pikken of tuinieren. Als het je maar voldoende afleiding geeft.
Het is echter niet gemakkelijk om jezelf te veranderen. Meestal is er iets ernstig of acute klachten voor nodig om je tot actie te bewegen.

In BOX 9 een nadere uitleg over hoe die automatisch negatieve gedachten eigenlijk tot stand komen.

BOX 9: ONS RUSTBREIN (DEFAULT MODE NETWORK)

Hoe dat zit met die automatisch negatieve gedachten wordt ook uitgelegd in de uitzending van Labyrint over ons rustbrein. In de eerste 10 minuten van de uitzending gaat het over het rustbrein en de relatie met ziekte van Altzheimer. Na 10 minuten komt de mogelijke rol bij depressie aan bod. Na 20 minuten het effect van meditatie/mindfulness.
Kijk daarom eens naar de interessante uitzending van Labyrint waarin de ontdekker van het rustbrein o.a. de functie hiervan uitlegt:


Labyrint; Het geheime leven ons brein

Lees op deze site meer over het rustbrein en ADHD: Ons rustbrein


Medicatie kan ook helpen, al zijn er berichten dat SSRI's voor milde depressies niet beter werken dan placebo's.

2 Mei 2016 zond Radar weer een uitzending uit over anti-depressiva: "Anti-depressiva staan al jaren ter discussie. De pillen kunnen heftige bijwerkingen hebben, zoals het opwekken van agressiviteit en suïcidale neigingen. Toch blijft de groep gebruikers maar groeien. In Nederland slikken inmiddels ongeveer 1,1 miljoen mensen antidepressiva, zoals Seroxat en Prozac. En dat terwijl de pillen maar bij een kleine groep werkzaam zouden zijn. Hoe kan dat?"

Er zitten ook, naast de min of meer bekende en op de bijsluiter vermeldde bijwerkingen, nog andere nadelen aan bepaalde soorten van medicatie.


BOX 9: "ONDERZOEKERS HEBBEN ONTDEKT HOE ANTIDEPRESSIVA HET BREIN STIMULEREN OM IEMANDS STEMMING TE VERBETEREN.


Ze hebben een type drugs geïdentificeerd dat het niveau verhoogt van de neurotransmitter noradrenaline in het hersendeel dat de hippocampus wordt genoemd. Deze neurotransmitter stimuleert neurogenese – het aanmaken van nieuwe neuronen. Antidepressiva hebben alleen effect wanneer de neurogenese in de hippocampus wordt verhoogd. Het blijkt echter dat niet alle antidepressiva zo werken. Er is ook een type drugs dat het niveau van de neurotransmitter serotonine verhoogt. Dit type, Prozac is een bijvoorbeeld, stimuleert neurogenese niet. Er is op dit moment meer onderzoek nodig om te ontdekken wat serotonine precies doet."

Bron: Phys Org


Ook het tricyclische antidepressivum Imipramine kan, aldus de onderzoeker, verminderde neurogenese (celherstelling) in een laat stadium nog herstellen door een toename te bewerkstelligen van bepaalde cellen (klasse I en II cellen).

Bron: Thesis van VanBokhoven

inhoud

Kun je iets doen om burnout te voorkomen

Leer dat je, als je met veel plezier je werk doet je niet snel burnout wordt, maar dat er voor sommigen toch een grens is. Als je elke avond op adrenaline moet draaien, besef dan dat je die grens misschien al over bent. 'n Maandje stressen is niet erg, maar als het meer dan een half jaar gaat duren kun je in de gevarenzone komen of al zitten. Op adrenaline draaien voelt wel fijn maar is niet goed. Om dit te voorkomen: analyseer je dagelijkse gang van zaken en kijk of er voldoende ontspanningsmomenten in zitten. Tijden die je echt tot rust brengen: sporten is bij stress altijd goed omdat het de adrenaline verbruikt, een boek lezen, wandelen, met vrienden uitgaan enz. Je hypocampus heeft immers tijd nodig om te herstellen van de cortisolbelasting.



Various Anxiety vs. Depressive Disorders


Stress en allergie

We zagen al dat het stresssysteem het imuunsysteem kan onderdrukken (suppressie).
Omdat het stresssysteem gebruikt maakt van een aantal van dezelfde boodschapperstoffen als het imuunsysteem, is er ook een ander nauw verband tussen allergieën en stress. Het gevolg is dat een persoon die voortdurend last heeft van allergische reacties (hooikoorts, huisstofmijtallergie enz.) alleen daardoor al een permanente belasting vormt voor zijn anti stresssysteem. Met andere woorden: personen waarvan het allergisch systeem voortdurend moet reageren, kunnen bovenop deze "stress" dus minder stress verdragen dan personen die géén voortdurend beroep op hun anti stress-steem moeten doen.

Er is sinds kort ook een nieuwe hypothese over de oorzaken van depressie, nauw gerelateerd aan het imuunsysteem: Onstekingsreacties van het imuunsysteem zouden volgens die hypothese wel eens de oorzaak kunnen zijn van een bepaalde catergory depressies: "Depression: A revolution in treatment?"


Waarom krijgt de een nooit een depressie en de ander er meerdere achter elkaar?

De hersenen zijn een complex mechanisme en op allerlei plaatsen in dit systeem kan het mis gaan. Bij de ene mens staat, zoals ze dat soms zo mooi formuleren, de stress-as gevoeliger afgesteld dan bij de ander. In gewoon Nederlands: De kern is dat bij de ene persoon er in bepaalde situaties eerder en meer van het stress hormoon cortisol wordt afgegeven dan bij de ander. Duurt dit lang, dan kan dit uitmonden in een depressie of burnout.
Zoals prof Kahn het zei: "'n kwart van de mensen heeft een genetische variant, waardoor mensen gevaar vlug signaleren, extra gevoelig zijn voor hun omgeving. Nadeel van die gevoeligheid is dat ze ook gevoeliger zijn voor de narigheden in het leven, zien daardoor ook meer beren op hun weg. Met meer stress als gevolg.
(Zijn dit dan misschien de mensen die men "hoog gevoelig" (HSP = High Sensitive Persons) zou kunnen noemen? Wikipedia over HSP)
Of die "gevoeligheid" gezien moet worden als gevoeligheid voor biogene aminen is onduidelijk.
"Van alle mensen zal 15% ooit een depressie doormaken, een op de vijf depressies gaat niet vanzelf over.", aldus Kahn.


Samenhang met voeding

Is het onderzoek, bv. bij kinderen, naar de relatie voeding en gedrag al moeilijk, nog moeilijker is het onderzoek naar de relatie tussen voeding en depressie.
Er worden echter wel degelijk onderzoeken naar gedaan. Search maar eens op "voeding" + "depressie" + "pubmed". Je vindt dan een aantal onderzoeken dat zich hiermee bezig houdt. Sluitende bewijzen worden echter niet geleverd.
Een van de moeilijkheden is natuurlijk dat bv. hyperactieve kinderen nogal snel op voeding kunnen reageren, maar het vormen van een depressie duurt duidelijk wat langer. Je raakt niet binnen 'n weekje depressief van 'n probleem. Daarmee wordt het ook direct moeilijker om een relatie tussen beide te leggen.
Toch is het niet onlogisch aan te nemen dat voeding kan bijdragen aan het ontstaan van een depressie. Als je bv. leest wat biogene aminen zijn, lees je dat sommige biogene aminen psycho actief zijn. Dat wil zeggen dat ze invloed op je psyche kunnen uitoefenen.
Lees bv. ook eens "Eet je depressie weg" of het onderzoek naar post natale depressies.

Bij de meeste mensen reguleert het lichaam zelf het niveau aan biogene aminen.
Er zijn echter individuen, waarbij die regulatie niet zo goed werkt. Waarbij bv. het enzym mono amine oxidase niet of onvoldoende werkt. Dan kunnen de niveaus van biogene aminen in je lichaam te ver stijgen en je bv. psychisch labiel maken.
Niet vreemd, dat als je vaak psychisch labiel zou zijn, je dan ook je problemen niet goed kunt oplossen. Dit kan al een invloed zijn.
Ook hier geldt echter weer dat er geen goede diagnostische mogelijkheden zijn om dit even vast te stellen.
Op de Facebook pagina van het Australische Food Info Net kun je echter vele posts lezen van mensen die er in elk geval zelf van overtuigd zijn dat zij of hun kinderen op "aminen" reageren. Denk je dat je zelf ook bij die categorie hoort, wees dan in elk geval voorzicht met gefermenteerde producten of producten, waarvan bekend is dat ze veel biogene aminen bevatten.

Vergelijkbare argumenten gelden voor additieven welke iemand rechtstreeks enkele dagen een depressief gevoel kunnen geven. Als dat maar vaak genoeg gebeurt...

Samenvatting

Voeding kan, via de biogene aminen en sommige additieven, een deel uitmaken van de invloeden op het stressgevoel.

BOX 10: TIPS

Ben je iemand die stressgevoelig is. Voel je je wel eens een dag of vier emotioneel labiel, zonder dat je daarvoor een oorzaak vindt en verdwijnt dit dan ook weer zomaar, dan zouden biogene aminen een rol kunnen spelen. Bronnen kunnen variëren van gistextracten tot aan een bordje sperzieboontjes toe.
Het vinden van deze oorzaken blijft echter lastig. Een voedseldagboek kan hierbij helpen.


De organen die het nauwst bij de stress-as betrokken zijn zijn: de amygdala, de hypothalamus, de hypofyse, de bijnieren en de hippocampus. Cortisol compenseert de effecten van adrenaline en noradrenaline en dient als rem op de aanmaak van stresshormonen.
Tegelijkertijd is cortisol de oorzaak van degeneratie van vooral de hippocampus, maar ook de receptorcellen aan de amygdala, hypothalamus, hypofyse en bijnieren.
In feite wordt door langdurig hoge cortisol niveaus de remkabel losgegooid.
Als dat gebeurt moet je wel erg voorzichtig gaan rijden! Helaas besef je vaak niet dat die remkabel los ligt en dan kan het mis gaan.

Nare herinneringen/emoties kunnen zodanig in je geheugen achterblijven, dat ze ongemerkt vele jaren je reacties op allerlei feitelijk niet verwante gebeurtenissen toch sterk kunnen beïnvloeden (en dus ook lang ongemerkt stress veroorzaken).

Hoewel vaak door elkaar gebruik, klinkt burnout toch net even positiever dan depressie en hoewel beide met de stress as te maken hebben, is er toch een duidelijk verschil.
Om ernstige stress gevolgen te voorkomen zal men goed op de waarschuwingssignalen moeten letten. Om die te herkennen zal het helpen als men het stresssysteem een beetje begrijpt.

Personen waarvan het allergisch systeem voortdurend moet reageren, kunnen boven op deze "stress" dus minder stress verdragen dan personen die géén voortdurend beroep op hun anti stresssteem moeten doen.

totaal overzicht stress-as

Figuur 6. Totale systeem

totaal overzicht stress-as

Figuur 6a. Totale systeem met wat uitleg

inhoud

Bron t.a.v. hypocampus:
o.a. Psychiater Prof. dr. René Kahn in P&W, december 2007